Sanskrit Text in Telugu , Kannada, Gujarati, Devanagari, English

|| om tat sat||

Sundarakanda
Sarga 31

This Sarga starts with the line , "સંશ્રવે મધુરં વાક્યં વૈદેહ્યા વ્યાજહાર હ !" . Here "હ" means "wow" an expression of wonder. What is it that made the poet add that expression of wonder? It is the scene of Hanuman singing the song of Rama to a soul pining for Rama.

So this Sarga is about the story of Rama as sung by Hanuman.

||Sloka 31.01||

એવં બહુવિધાં ચિંતાં ચિંતયિત્વા મહાકપિઃ|
સંશ્રવે મધુરં વાક્યં વૈદેહ્યા વ્યાજહાર હ||31.01||

સ||મહાકપિઃ એવં બહુવિધાં ચિંતાં ચિંતયિત્વા વૈદેહ્યામધુરં વાક્યં સંશ્રવે વ્યાજહાર હ||

||Sloka meanings||

એવં બહુવિધાં - thus in many ways
ચિંતાં ચિંતયિત્વા - having thought deeply
વૈદેહ્યા મધુરં વાક્યં સંશ્રવે - to make Vaidehi hear sweet words
મહાકપિઃ વ્યાજહાર હ - the great Vanara spoke

||Sloka summary||

"That great Vanara having thought deeply in many ways to make daughter of Videha hear, spoke these sweet words."

ગોવિન્દરાજુલવારિ ટીકાલો- યદ્વા પાઠ્યે ગેયેચ મધુરમિતિ સંશ્રવે મધુરં જ્ઞાન પ્રસારણ દ્વારા ઇન્દ્રિયેભ્યો નિસૃત્ય વિષયાન્ ગૃહીત્વા તદન્તરં હિ રસો જાયતે લોકે; અત્ર ન તથા; યત્ર શબ્દ સંસર્ગો જાયતે તત્ર રસ જાયત ઇત્યતિશયોક્તિઃ | મધુરં જ્ઞાનમપિ તદ્વારા રસજનકં વાક્યં પૂર્વાપર નિરૂપણં વિના સ્વયં રસજનકં વૈદેહ્યાઃ વૈદેહી નિમિત્તં | કુલાનુરોધેન દેહે નિસ્પૃહાયાઃ દેહમપિ દત્ત્વા રસવહત્વંચ્યતે||

This Sarga starts with the line,"સંશ્રવે મધુરં વાક્યં વૈદેહ્યા વ્યાજહાર હ !" Here "હ" implies wonder and delight. What is the cause of that delight? To start with it is about "મધુરં વાક્યં". That is wonderfully sweet lines. The wonderful sweet lines are about the story of Rama. The great Vanara sang the story of Rama, addressing, "વૈદેહ્યા" , meaning the daughter of Videha king . It also means one who is free from the body - 'Deha'.

In the twenty eighth Sarga we hear from Sita. ,"શીઘ્રં ગમિષ્યામિ યમસ્ય મૂલં",
meaning that she is ready to go to the abode of Yama, the Lord of death.
That Sita who lost her desire to live, has been given a life by this story of Rama.

Sita, who is also known as "વૈદેહ્યા", the one without a longing for body,
has given up the longing for the body, That Sita is again made to look forward for reunion. That is power of the story of Rama. About Rama's story it is also said, "મૃતસંજીવનં રામ ચરિતં"; Meaning that the Rama's story is like nectar for a dying person.

The joy and sorrow come with prompting of the mind. Normally the story is heard, the pros and cons are weighed in the mind, then the mind prompts the body to experience the joy or sorrow. Govindaraja in his Tika says, that the story of Rama, generates joy by simply listening ,
without waiting for prompting of the mind. That is the power of the story of Rama.

In the Sarga sixteen we hear that "નૈષા પશ્યતિ રાક્ષસ્યઃ.. "(16.25);
"She does not see the Rakshasas"; That is the description of Sita by the poet. He says Sita's mind is preoccupied with thoughts of Rama. So much so that she does 'not see the Rakshasas in front of her. Nor does see the beautiful flowers and trees.

Hanuman sang the song , "વ્યાજહાર", to Sita, who is already preoccupied with thoughts of Rama, so that she may hear about Rama. The word "વ્યાજહર" has a root " અજહાર" too. "અજહાર" means "brought' something? What is it that Hanuman brought to Sita ? For the one who gave up 'longing' for the body, Hanuman brought back longing. That is the other meaning of "અજહાર" .

The Story of Rama brings back joy to Sita who gave up longing for the body. Valmiki visualizing the scene of Hanuman singing such a song of power, embraces the feelings of delight and wonder and utters "હ".

||Sloka 31.02||

રાજા દશરથો નામ રથ કુંજિર વાજિમાન્|
પુણ્યશીલો મહાકીર્તિ ઇક્ષ્વાકૂણાં મહયશાઃ||31.02||

સ|| દશરથઃ નામ રાજા રથકુંજિરવ્યાજિમાન્ પુણ્યશીલઃ મહાકીર્તિઃ ઇક્ષ્વાકૂણાં મહાયશાઃ||

||Sloka meanings||

દશરથઃ નામ રાજા - a king by name Dasaratha
રથકુંજિર વ્યાજિમાન્ - has many chariots elephants and horses,
પુણ્યશીલઃ મહાકીર્તિઃ - steeped in merits, has great fame
ઇક્ષ્વાકૂણાં મહાયશાઃ - illustrious among all Ikshavakus.

||Sloka summary||

"There was a king by name Dasaratha who has many chariots elephants and horses, who is steeped in merits, who has great fame , who is illustrious among all Ikshavakus.

||Sloka 31.03||

રાજર્ષીણાં ગુણશ્રેષ્ઠઃ તપસા ચર્ષિભિસ્સમઃ|
ચક્રવર્તિકુલે જાતઃ પુરંદરસમો બલે||31.03||

સ|| (સઃ) રાજર્ષીણાં ગુણશ્રેષ્ઠઃ તપસા ઋષિભિઃ સમઃ ચ બલે પુરંદર સમઃ ચક્રવર્તિકુલે જાતઃ||

||Sloka meanings||

રાજર્ષીણાં ગુણશ્રેષ્ઠઃ - most virtuous one among sage like kings
તપસા ઋષિભિઃ સમઃ ચ - equal to Rishis in performing penance.
બલે પુરંદર સમઃ - equal in strength to Indra
ચક્રવર્તિકુલે જાતઃ - born in the dynasty of emperors.

||Sloka summary||

He is the most virtuous one among sage like kings. He is equal to Rishis in performing penance. He is equal in strength to Indra and is born in the dynasty of emperors.

||Sloka 31.04||

અહિંસારતિ રક્ષુદ્રો ઘૃણી સત્યપરાક્રમઃ|
મુખ્યશ્ચ ઇક્ષ્વાકુવંશસ્ય લક્ષ્મીવાન્ લક્ષ્મિવર્ધનઃ||31.04||

સ|| (સઃ) અહિંસા રતિ અક્ષુદ્રઃ ઘૃણી સત્યપરાક્રમઃ ઇક્ષ્વાકુવંશશ્ચ મુખ્યઃ ચ લક્ષ્મીવાન્ લક્ષ્મિવર્ધનઃ||

||Sloka meanings||

અહિંસા રતિ -
committed to non-violence
અક્ષુદ્રઃ ઘૃણી સત્યપરાક્રમઃ -
magnanimous, compassionate, one whose strength is truth.
ઇક્ષ્વાકુવંશશ્ચ મુખ્યઃ ચ-
chief among Ikshavakus,
લક્ષ્મીવાન્ લક્ષ્મિવર્ધનઃ -
an embodiment of wealth and is grower of wealth

||Sloka summary||

"He is committed to nonviolence, magnanimous, compassionate. He is one whose strength is truth. Chief among Ikshavakus, he is an embodiment of wealth and is grower of wealth." ||31.04|

||Sloka 31.05||

પાર્થિવવ્યંજનૈર્યુક્તઃ પૃથુશ્રીઃ પાર્થિવર્ષભઃ|
પૃથિવ્યાં ચતુરંતાયાં વિશ્રુત સ્સુખદઃ સુખી||31.05||

સ|| (સઃ) પાર્થિવવ્યંજનૈઃ યુક્તઃ પૃથુશ્રીઃ પાર્થિવર્ષભઃ ચતુરંતાયાં પૃથિવ્યાં વિશ્રુતઃ સુખદઃ સુખી ચ||

||Sloka meanings||

પાર્થિવવ્યંજનૈઃ યુક્તઃ -
endowed with signs of kingship
પૃથુશ્રીઃ પાર્થિવર્ષભઃ -
with vast wealth, a bull among rulers
ચતુરંતાયાં પૃથિવ્યાં વિશ્રુતઃ -
known on the earth surrounded by the four oceans
સુખદઃ સુખી ચ -
provider of happiness and is himself happy

||Sloka summary||

"Endowed with signs of kingship, with vast wealth, a bull among rulers, known on the earth surrounded by the four oceans, provider of happiness and is himself happy".

||Sloka 31.06||

તસ્ય પુત્ત્રઃ પ્રિયોજ્યેષ્ઠઃ તારાધિપનિભાનનઃ|
રામો નામ વિશેષજ્ઞઃ શ્રેષ્ઠઃ સર્વધનુષ્મતામ્||31.06||

સ|| તસ્ય જ્યેષ્ઠ પુત્રઃ પ્રિયઃ રામઃ નામઃ તારાધિપનિભાનનઃ વિશેષજ્ઞઃ સર્વધનુષ્મતાં શ્રેષ્ઠઃ||

||Sloka meanings||

તસ્ય જ્યેષ્ઠ પુત્રઃ પ્રિયઃ-
His eldest son and a dear one
રામઃ નામઃ -
one named Rama is on
તારાધિપનિભાનનઃ વિશેષજ્ઞઃ -
one with the face like that of a moon, scholar of all knowledge
સર્વધનુષ્મતાં શ્રેષ્ઠઃ -
best among all the wielders of bow

||Sloka summary||

"His eldest son and a dear one named Rama, is one with the face like that of a moon, a scholar of all knowledge, best among all the wielders of bow.

||Sloka 31.07||

રક્ષિતા સ્વસ્ય ધર્મસ્ય સ્વજનસ્ય ચ રક્ષિતા|
રક્ષિતા જીવલોકસ્ય ધર્મસ્ય ચ પરંતપઃ||31.07||

સ|| (સઃ) પરંતપઃ સ્વસ્ય ધર્મસ્ય રક્ષિતા સ્વજનસ્ય રક્ષિતા જીવલોકસ્ય ધર્મસ્ય ચ રક્ષિતા ||

||Sloka meanings||

પરંતપઃ - destroyer of all enemies
સ્વસ્ય ધર્મસ્ય રક્ષિતા -
protector of righteousness
સ્વજનસ્ય રક્ષિતા -
protector of his people
જીવલોકસ્ય ધર્મસ્ય ચ રક્ષિતા -
protector of all beings and the righteousness

||Sloka summary||

"The destroyer of all enemies, he is a protector of righteousness, protector of his people, protector of all beings and the righteousness."||31.07||

As a king, Rama is a protector. As a protector he has many responsibilities. First protection of his own duty.
Second, he protects his own people. Protection means removing the obstacles and fulfilling their needs.
This is the duty of the protector.

Third part of this characteristic is that he is also protector of all life. He looks after the well-being of all. Protecting his own and neglecting other is not the creed .

Fourth part of his duty is ensuring that people are free to perform their duties.

Thus Ram was seen as providing fourfold protection.

The first sound of Sanskrit alphabet is 'અ' ; 'અ' is also another name for the Supreme Being. By the dictum, "અવરક્ષણે", what we understand is that , "અ' is for protection.

'અ' is the first sound of the Sanskrit alphabet .It is the starting point of all Sanskrit literature. It is the other word for the Supreme Being.

This sloka is an elaboration of the universal characteristic of the Supreme being. While singing the story of Rama Hanuman makes it a point to speak of Rama as a protector. Hailing Rama as the protector of all beings in the universe, Hanuman is telling Sita that she too will be saved from the sea of sorrows.

Hanuman continues the song of Rama's story.

||Sloka 31.08||

તસ્ય સત્યાભિસંધસ્ય વૃદ્ધસ્ય વચનાત્ પિતુઃ|
સભાર્યઃ સહ ચ ભ્રાત્રા વીરઃ પ્રવ્રાજિતો વનમ્||31.08||

સ|| તસ્ય સત્યાભિસંદસ્ય વૃદ્ધસ્ય પિતુઃ વચનાત્ વીરઃ સ ભાર્યઃ સ ભ્રાત્રા ચ વનં પ્રવ્રાજિતઃ||

||Sloka meanings||

સત્યાભિસંદસ્ય - of one who is ever steadfast in truth
તસ્ય વૃદ્ધસ્ય પિતુઃ વચનાત્ - following the words of his old father
વીરઃ સ ભાર્યઃ સ ભ્રાત્રા ચ - that hero with his wife and brother
વનં પ્રવ્રાજિતઃ - went to the forest as a wanderer

||Sloka summary||

"Honoring the word of his father who is ever steadfast in truth, he went to the forest along with his wife and his brother as a wanderer". ||31.08||

||Sloka 31.09||

તેન તત્ર મહારણ્યે મૃગયાં પરિધાવતા|
રાક્ષસા નિહતાશ્શૂરા બહવઃ કામરૂપિણઃ||31.09||

|| તત્ર મહારણ્યે મૃગયાં પરિધાવતા બહવઃ કામરૂપિણઃ શૂરાઃ રાક્ષસાઃ નિહતાઃ||

||Sloka meanings||

તત્ર મહારણ્યે - there in that great forest
મૃગયાં પરિધાવતા - chasing animals
બહવઃ શૂરાઃ કામરૂપિણઃ - many powerful who can take any form
રાક્ષસાઃ નિહતાઃ- Rakshasas were killed

||Sloka summary||

"There in that great forest chasing animals, he killed many powerful Rakshasas who can take any form."

||Sloka 31.10||

જનસ્થાન વધં શ્રુત્વા હતૌ ચ ખરદૂષણૌ|
તત સ્ત્વમર્ષાપહૃતા જાનકી રાવણેન તુ||31.10||
વંચયિત્વા વને રામં મૃગરૂપેણ માયયા|

||સ|| સ તતઃ જનસ્થાનવધં ચ ખરદૂષણૌ હતઃ શ્રુત્વા વને મૃગરૂપેણ માયયા રામં વંચયિત્વા રાવણેન જાનકી અમર્ષા અપહૃતા||

||Sloka meanings||

સ તતઃ જનસ્થાનવધં ચ -
then hearing about the killings in Janasthana
ખરદૂષણૌ હતઃ શ્રુત્વા -
killing of Khara and Dushana
વને મૃગરૂપેણ માયયા -
in the forest under the guise of a deer
રામં વંચયિત્વા -
deceiving Rama
રાવણેન જાનકી અમર્ષા અપહૃતા -
Sita was abducted by Ravana Sita out of anger,

||Sloka summary||

" Then hearing about the killings in Janasthana as well as the killing of Khara and Dushana, Ravana abducted Sita out of anger, having deceived Rama in the guise of a deer".

||Sloka 31.11||

સમાર્ગમાણસ્તાં દેવીં રામઃ સીતામનિંદિતામ્||31.11||
અસસાદ વને મિત્રં સુગ્રીવં નામ વાનરં |

સ|| સઃ રામઃ સીતાં અનિંદિતાં દેવીં વને માર્ગમાણઃ સુગ્રીવં નામ વાનરં મિત્રં અસસાદ||

||Sloka meanings||

સઃ રામઃ - That Rama
અનિંદિતાં દેવીં સીતાં - blemish less goddess like Sita
વને માર્ગમાણઃ - searching in the forest
સુગ્રીવં નામ વાનરં - a Vanara by name Sugriva
મિત્રં અસસાદ - found a friend

||Sloka summary||

That Rama in search of blemish less goddess like Sita found a friend by name Sugriva who is a Vanara.||31.11||

||Sloka 31.12||

તતઃ સ વાલિનં હત્વા રામઃ પરપુરંજયઃ||31.12||
પ્રાયચ્છત્ કપિરાજ્યં તત્સુગ્રીવાય મહાબલઃ|

સ||તતઃ સઃ પરપુરંજયઃ મહાબલઃ રામઃ વાલિનં હત્વા કપિરાજ્યં તત્ સુગ્રીવાય પ્રાયચ્છત્||

||Sloka meanings||

તતઃ સઃ પરપુરંજયઃ -
then the destroyer of foes
મહાબલઃ રામઃ -
powerful Rama
વાલિનં હત્વા કપિરાજ્યં -
after killing Vali
કપિરાજ્યં તત્ સુગ્રીવાય પ્રાયચ્છત્ -
gave the kingdom of Vanaras to Sugriva

||Sloka summary||

"Then the destroyer of foes and powerful Rama, gave the kingdom of Vanaras to Sugriva after killing Vali." ||31.12||

||Sloka 31.13||

સુગ્રીવેણાપિ સંદિષ્ટા હરયઃ કામરૂપિણઃ||31.13||
દિક્ષુ સર્વાસુ તાં દેવીં વિચિન્વંતી સહસ્રશઃ|

સ|| સુગ્રીવેણ સંદિષ્ટાઃ સહસ્રશઃ કામરૂપિણઃ હરયઃ સર્વાસુ દિક્ષુઃ તાં દેવીં વિચિન્વંતી ||

||Sloka meanings||

સુગ્રીવેણ સંદિષ્ટાઃ - ordered by Sugriva
સહસ્રશઃ કામરૂપિણઃ હરયઃ -
thousands of Vanaras who are capable of assuming any form
સર્વાસુ દિક્ષુઃ -
in all directions
તાં દેવીં વિચિન્વંતી -
searching for that Devi

||Sloka summary||

"On the orders of Sugriva thousands of Vanaras who are capable of assuming any form went in search of Sita in all directions".||31.13||

||Sloka 31.14||

અહં સંપાતિ વચનાત્ શતયોજનમાયતમ્||31.14||
અસ્યા હેતૌ ર્વિશાલાક્ષ્યાઃ સાગરં વેગવાન્ પ્લુતઃ|

સ|| અસ્ય વિશાલાક્ષ્યાઃ હેતોઃ સંપાતિ વચનાત્ અહં શતયોજનં આયતં સાગરં પ્લુતઃ ||

||Sloka meanings||

અસ્ય વિશાલાક્ષ્યાઃ હેતોઃ - in search of that wide eyed one
સંપાતિ વચનાત્ - based on the words of Sampati
અહં શતયોજનં આયતં - the hundred yojanas wide.
સાગરં પ્લુતઃ - I have crossed the sea

||Sloka summary||

"In search of that wide eyed one, based on the words of Sampati, I have crossed the sea which is hundred yojanas wide." ||31.14||

||Sloka 31.15||

યથારૂપં યથાવર્ણાં યથાલક્ષ્મીં ચ નિશ્ચિતામ્||31.15||
અશ્રૌષં રાઘવસ્યાહં સેય માસાદિતા મયા|

સ|| અહમ્ રાઘવસ્ય તાં યથારૂપં યથાવર્ણં યથાલક્ષ્મીં અશ્રૌષં સા ઇયં મયા આસાદિતા||

||Sloka meanings||

રાઘવસ્ય અશ્રૌષં - as described by Raghava
તાં યથારૂપં યથાવર્ણં યથાલક્ષ્મીં -
of similar form, similar complexion, similar glow
સા ઇયં - that lady
મયા આસાદિતા - seen by me here

||Sloka summary||

"I have seen here a lady of similar form, similar complexion, similar glow as described by Raghava". ||31.15||

||Sloka 31.16||

વિરરામૈવ મુક્ત્વાસૌ વાચં વાનરપુંગવઃ|
જાનકી ચાપિ તત્ શ્રુત્વા પરં વિસ્મયમાગતા||31.16||

સ|| અસૌ વાનરપુંગવઃ એવં ઉક્ત્વા વિરરામ|| તત્ શ્રુત્વા જાનકી ચ પરં વિસ્મયં આગતા અપિ||

||Sloka meanings||

અસૌ વાનરપુંગવઃ - that Vanara
એવં ઉક્ત્વા વિરરામ- stopped having said this
તત્ શ્રુત્વા જાનકી ચ - hearing that Janaki too
પરં વિસ્મયં આગતા અપિ- was also struck with wonder.

||Sloka summary||

"Having said this that Vanara stopped. Hearing that Janaki was also struck with wonder." ||31.18||

||Sloka 31.17,18||

તતઃ સા વક્રકેશાંતા સુકેશી કેશસંવૃતમ્||31.17||
ઉન્નમ્ય વદનં ભીરુ શ્શિંશુપાવૃક્ષ મૈક્ષત||31.18||

સ|| તતઃ વક્રકેશાંતા ભીરુઃ ક્લેશસંવૃતં સા વદનં ઉન્નમ્ય શિંશુપાવૃક્ષં એક્ષત|| '

||Sloka meanings||

તતઃ વક્રકેશાંતા ભીરુઃ -
then the timid lady with hair curled up at its ends
ક્લેશસંવૃતં સા વદનં -
with her face covered with black hair
ઉન્નમ્ય શિંશુપાવૃક્ષં એક્ષત -
lifted her face and looked at the Simsupa tree

||Sloka summary||

"Then the timid lady with her face covered with black hair lifted her face and looked at the Simsupa tree." ||31.17,18||

||Sloka 31.19||

નિશમ્ય સીતા વચનં કપેશ્ચ દિશશ્ચ સર્વાઃ પ્રદિશશ્ચવીક્ષ્ય|
સ્વયં પ્રહર્ષં પરમં જગામ સર્વાત્મના રામ મનુસ્મરંતી||31.19||

સ|| સીતા કપેઃ વચનં નિશમ્ય સર્વાઃ દિશઃ ચ પ્રદિશઃ ચ વીક્ષ્યા સ્વયં સર્વાત્મના રામં અનુસ્મરંતી પરમં પ્રહર્ષં જગામ||

||Sloka meanings||
સીતા કપેઃ વચનં નિશમ્ય -
hearing those words of the Vanara
સર્વાઃ દિશઃ ચ પ્રદિશઃ ચ વીક્ષ્યા-
looked in all directions and quarters
સ્વયં સર્વાત્મના રામં અનુસ્મરંતી -
herself contemplating on Rama, the self of all
પરમં પ્રહર્ષં જગામ-
experienced supreme joy.

||Sloka summary||

"Hearing those words of the Vanara, Sita looked in all directions and quarters while contemplating on Rama, the self of all and she experienced supreme joy." ||31.19||

||Sloka 31.20||

સાતિર્યગૂર્ધ્વં ચ તથા પ્યધસ્તાન્
નિરીક્ષમાણા તં અચિંત્ય બુદ્ધિમ્|
દદર્શ પિંગાધિપતેરમાત્યમ્
વાતાત્મજં સૂર્ય મિવોદયસ્થમ્||31.20||

સ|| સા તિર્યક્ ઊર્ધ્વં ચ તથાપિ અથસ્તાત્ નિરીક્ષમાણા અચિન્ત્યબુદ્ધિં પિંગાધિપતેઃ અમાત્યં ઉદયસ્થં સૂર્યં ઇવ તં વાતાત્મજં દદર્શ||

||Sloka meanings||

તિર્યક્ ઊર્ધ્વં ચ તથાપિ અથસ્તાત્ નિરીક્ષમાણા-
looked up and down obliquely
અચિન્ત્યબુદ્ધિં પિંગાધિપતેઃ અમાત્યં -
of unimaginable intelligence, also the minister of the Vanara King
ઉદયસ્થં સૂર્યં ઇવ તં -
him, who looked like a rising Sun.
સા વાતાત્મજં દદર્શ - she saw Hanuman

||Sloka summary||

"She looked up and down obliquely and saw Hanuman who is of unimaginable intelligence, who is also the minister of the Vanara King. He is the son of the wind god , and looked like a rising Sun." ||31.20||

Thus having told the story of Rama, Hanuman becomes silent.

Hanuman's strategy can be seen. Hanuman first narrates the part too familiar to Sita
and then adds the friendship of Vanaras, the search for Sita etc which she is unaware of.
Thus increasing the credibility of the unknown story.

Hearing that story of Rama, Janaki was also struck with wonder. Looking all around, meditating on Rama , Sita was delighted. Rama Katha makes one delighted.

This is the story related by the best of Vanaras in the thirty first Sarga.

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે આદિકાવ્યે વાલ્મીકીયે
ચતુર્વિંશત્ સહસ્રિકાયાં સંહિતાયામ્
શ્રીમત્સુંદરકાંડે એકત્રિંશસ્સર્ગઃ||

Thus ends Sarga Thirty-one of Sundarakanda in Ramayana the first ever poem composed in Sanskrit by the first poet sage Valmiki

||om tat sat||